Szkodniki roślin

Pestis (łac.) , pest (ang.), schädling (niem.),ravageurs (fra.), peste (hiszp.,wł.),вредитель (ros.), plaag (afr.), skadedyr (nor.), 害虫 (jap.), 虫害 (chiń.)…itd.. Można by tak wymieniać długo , ponieważ według ówczesnych realiów mamy na świecie ponad 6 tys. języków a w każdym z nich z pewnością jest odpowiednik słowa które jest obecnie naszym tematem, jest na naszej tapecie, jak to się mówi potocznie i które u wielu osób ( choć wydaje mi się ,że u wszystkich , ale mogę się mylić) wzbudza negatywne odczucia a mianowicie słowo szkodnik (pol.). To dość abstrakcyjne pojęcie ,gdyż dla każdego może znaczyć coś innego. Może to być zwierze, owad, roztocza … a nawet człowiek. Generalnie jest to ta forma organizmu, która okólnie rzecz ujmując „szkodzi” . My jednak zajmiemy się szkodnikami wyrządzającymi szkody u roślin. Te szkody przybierają różne formy. Mogą to być obgryzione liście, kwiaty, owoce, kora ,korzenie. wyjadanie od wewnątrz owoców, nasion, całkowite, gołożerne zjadanie liści, wysysanie soków z liści jak i z owoców, zjadanie całych owoców itd. Wszystkie te działania powodują uszkodzenie roślin, spowolnienie jej wzrostu a w najpoważniejszych ranach także jej uschnięcie czyli śmierć. Postaram się teraz po kolei wymienić i opisać głównych winowajców uszkodzeń roślinnych wchodzących do kategorii szkodników.

Nicienie – są to organizmy bezkręgowe. Najczęściej żerują pod ziemią , powodując uszkodzenia korzeni. Takimi najniebezpieczniejszymi przedstawicielami tejże grupy są mątwiki. Rozrywają one tkankę roślinną za pomocą sztylecika znajdującego się w aparacie gębowym , a następnie wysysają pokarm. Przyczynić się mogą one do uschnięcia rośliny i do obniżenia plonu – wszystko jest zależne od rodzaju zaatakowanej rośliny. Ciężko jest walczyć z tymi szkodnikami, do głównych sposobów należy zaliczyć płodozmian. Oczywistą oczywistością (jak mówi klasyk) jest także uprawa roślin odpornych na poszczególne nicienie.

Roztocze – są to pajęczaki saprofigiczne. Większość roztoczy są mikroskopijnych rozmiarów, które wynoszą nawet 1/10 mm, natomiast największe osiągają rozmiary 3cm. Pośród najgroźniejszych w tej grupie należy wymienić przędziorki oraz roztocz truskawkowiec. Jest wiele przędziorków ale tym najbardziej znanym i „nielubianym” jest przędziorek chmielowiec. Nie należy do trudnych rozpoznanie jego obecności na roślinie, do głównych znaków charakterystycznych należy jedwabna przędza łącząca liście i łodygę, sam przędziorek ma barwę zielonkawą początkowo a z czasem stają się pomarańczowo-czerwone. Pod kątem rozmiarów nie są największe, gdyż ich rozmiar osiąga max 0.7 mm. Aby zidentyfikować ich obecność należy sprawdzić spodnią część liścia rośliny ,ponieważ właśnie tam najczęściej żerują i wysysają soki. Po pewnym czasie na tak zaatakowanej roślinie, a właściwie na jej liściach, pojawiają się plamki a liście z czasem żółkną, zasychają i opadają. Ma to oczywiście wpływ na plon i rozwój rośliny. Jest wiele roślin które sobie upodobał ów przędziorek, takie jak: truskawki, maliny róże a także wiele roślin ozdobnych i owocowych. Najlepszymi warunkami dla ich rozwoju są ciepłe i suche realia. Do ich zwalczania jedynym praktycznym sposobem są opryski, które jednak należy stosować przemiennie oraz odpowiednio do stadium rozwoju przędziorka. Nie jest to trudne z uwagi na dużą ilość dostępnych w sprzedaży zoocydów (konkretnie akaracydów) traktujących o przędziorkach. Innym sposobem są też biologiczne rozwiązania takie jak użycie drapieżcy zwanego dobroczynkiem (np. szklarniowy). Innym przędziorkiem, ale równie groźnym jest przędziorek owocowiec, który to atakuje głównie takie rośliny jak maliny, winorośl, śliwy, jabłonie. Liście zaatakowane przez niego mają żółte plamki, a z czasem brązowieją i opadają. Roztocz truskawkowiec żeruje na dolnej stronie liścia tryskawki a także na kwiatach. Jest on mikroskopijnej wielkości dlatego trudną podczas lustracji go zidentyfikować bez zaistniałych uszkodzeń na roślinie. Te uszkodzenia jakie się mogą pojawić to skręcanie liści, na kwiatach pojawiają się plamki a z czasem całe kwiaty usychają. Ich atak powoduje nieraz duże straty które mogą sięgać nawet 60% mniejszym plonem. Do ich zwalczania także stosuje się akaracydy.

Owady – to najliczniejsza grupa zwierząt, wchodzi do gromady stawonogów. Ich wszechobecność na świecie jest wynikiem ich fizjologi, anatomii oraz umiejętności przystosowania się do różnych, nieraz bardzo ciężkich warunków. Owady to zarówno pożyteczne stworzenia (np. pszczoły – zapylają rośliny ) jak i szkodzące (szarańcze – niszczą nieraz całe uprawy, stonka ziemniaczana – jak sama nazwa wskazuje niszcząca ziemniaki). Żyją one zarówno w wodzie, na ziemi, jak i pod jej powierzchnią. Charakteryzują się ogromną mobilnością i płodnością oraz odpornością na warunki pogodowe. Dlatego ich zwalczanie nie należy do prostych. W Polsce jest wiele szkodników-owadów, dlatego też postaram się omówić tylko te moim zdaniem najpowszechniejsze i najgroźniejsze pod kątem ich szkodliwości dla naszych roślin. Jako pierwsza na tapetę idzie, znana z różnych reklam o preparatach insektycydowych, pojawiająca się na ich ulotkach oraz na butelkach stonka ziemniaczana. Z uwagi na rozwój tego stworzenia, najbardziej niebezpieczne dla roślin jest ich potomstwo, bowiem samica składa jaja na dolnej stronie liścia a z nich „powstają” larwy (pomarańczowe z czarnymi łbami), które (niezwalczane) powodują gołożer liścia swojego żywiciela lub przy odrobinie szczęścia tylko niewielkie jego uszkodzenie, ale to rzadkość. Jest to szkodnik o statucie tzw. kwarantannowym, w związku z czym prawomocnie zwalczanie jego jest obowiązkowe. Jak już wspomniałem służy do tego wiele środków chemicznych. Istnieją też sposoby mechaniczne w postaci zbierania na polu stonki ale mało kto się na nie decyduje. Dla leszczyn, a właściwie dla ich owoców i i przede wszystkim właścicieli sadów leszczynowych, najgroźniejszym owadem jest słonkowiec orzechowiec. Algorytm szkodliwości tego owada można opisać w kilku czynnościach. Pierwsza to złożenie przez dorosłego owada jajeczek na rozwijających się orzechach. Druga rozwój larw wewnątrz orzecha i zjadanie jego zawartości w całości lub części. Ostatni to opuszczenie w sierpniu przez larwy orzecha – stąd dziurki w owocach. Prowadzi to w oczywisty sposób do zmniejszenia plonów. Zwalczanie polega na przeprowadzeniu oprysków w drugiej połowie maja – początkiem czerwca, środkami owadobójczymi. Mogą to być preparaty fosforoorganiczne lub syntetyczne perytroidy.
Owady…. Kolejny groźny owad jest chrząszczem, ale w zasadzie to nie on jest największym „niszczycielem”, a właściwie nie jego stadium będące postaciom dorosłą tylko jego stadium w postaci larwy , która jest biała i potrafi wywołać ogromne straty. Jest to opuchlak. U nas najbardziej znaną jego odmianą jest opuchlak truskawkowiec. Larwy atakują głównie korzenie i powodują ich uszkodzenia, po czym roślina więdnie i usycha. Nieraz łatwo wyciągnąć całą roślinę z gleby gdyż słabo „trzyma się” gleby, co jest oznaką albo zgnicia korzeni albo ataku opuchlaków. Jak już wspomniałem groźniejsze są larwy niż dorosłe osobniki, co nie znaczy że nie wywołują te drugie żadnych szkód. Atakują one liście i je uszkadzają. Mimo wszystko są to niewielkie szkody w porównaniu z tymi wyrządzanymi przez ich larwy w części podziemnej rośliny. Kolejne niezwykle szkodliwe larwy także są jednym ze stadiów rozwoju chrząszcza z rodziny żukowatych. Są to pędraki, będące larwami chrabąszcza majowego. Są one dużo większe od larw opuchlaków (spotykanie 40-50 mm okazów nie jest niczym nadzwyczajnym w tym przypadku), wizualnie charakteryzują się białą lub biało-błękitną barwą, są zwinięte, grube, mają brązowe łby oraz dość dobrze rozwinięte odnóża tułowiowe. Żerują podobnie jak larwy opuchlaków w części podziemnej rośliny, zjadając nierzadko, niemal całkowicie korzenie roślin. Bardzo często je można spotkać w doniczkach, pod trawnikami, niszczące korzenie truskawek a także blisko lasów. Pozostając przy larwach, nie można zapominać także o atakujących głównie warzywa, ziemniaki czy kukurydzę drutowcach, a mianowicie ich „larwianym” stadium. Anatomicznie są one pomarańczowo-brązowe i osiągają 20-25 mm. Żerują one w częściach podziemnych roślin, drążąc w bulwach. Dorosłe osobniki drutowca „działają” na nadziemnej części rośliny, uszkadzając liście i często przenosząc choroby (zwłaszcza wirusowe typu: mozaika). Mszyce – to małe, osiągające od 1 do 3 mm długości, zielonkowate lub brunatne owady, które potrafią wyrządzić wiele szkód i opanować nieraz całą nadziemną część rośliny. Te pluskwiaki atakują głownie młode rośliny poprzez wysysanie z nich soków oraz roznoszenie chorób wirusowych. Rzadko powodują one całkowite zamieranie rośliny, ale skutecznie hamują jej rozwój. Atakują one wiele roślin np: jabłonie, agrest, bób a także inne warzywa i drzewa owocowe oraz ozdobne. Ich rozmnażanie charakteryzuje się wysoką dynamiką i należy je zwalczać przede wszystkim środkami chemicznymi z grupy insektycydów.
Zimowek ogołotniak – w związku z nazwą, można by stwierdzić, iż żeruje on zimą i ogołaca rośliny, w rzeczywistości zachowanie tego owada jest dokładnie takie jak nazwa wskazuje. Jedyne co można dodać to, że okres żerowania trwa już w zasadzie od jesieni i nie zawsze powoduje całkowity gołożer (często są to tylko lub aż, wygryzione dziury w liściach). Samce są w stadium dorosłym rozwoju ćmami o charakterystycznej brązowo-żółtej barwie, samice nie posiadają skrzydeł a młode larwy są brązowe z żółtymi brzegami i czarnymi o kształcie falistym paskami oddzielającymi żółtą barwę od brązowej. Zdarza się spotkać uszkodzone przez nie także zawiązki owoców a także kwiaty. Kolejnym owadem który znalazł się na mojej liście: „wartych opisania” jest występująca powszechnie, a więc z typu „worldwide”, owocówka południóweczka. Tutaj, podobnie jak u chrząszczy, nie najgroźniejszy jest dorosły owad a jego potomstwo. Bowiem owad dorosły jest motylem a jego larwy potrafią wyrządzić wiele szkód. Między innymi „borują” one tunele w owocach i pędach co powoduje niejednokrotnie obumieranie pędów i oczywiście wizualnie pogorszony wygląd owoców. Najczęściej pośród atakowanych przez nie roślin są: truskawki, ziemniaki, marchew, pomidor a także niektóre rośliny ozdobne. Teraz omówię kilka zagrożeń szkodniczych typowo porzeczek, choć także agrestów i malin. Pierwsze to dotykające zwłaszcza czarną porzeczkę, zagrożenie związane z pryszczarkiem porzeczkowcem. W tym przypadku mamy dwa rodzaje tego szkodnika: liściowy i pędowy. Pierwszy, a właściwie larwy pierwszego, gdyż pryszczarek to muchówka, żerują jak nazwa wskazuje na liściach (głównie młodych), powodując ich skręcanie i w efekcie zamieranie, co ma negatywny oddźwięk w harmonii rozwoju rośliny. Zamierają wierzchołki wzrostu rośliny i wybijają pędy boczne. Najważniejszym sposobem ich zwalczania jest pryskanie roślin przed początkiem kwitnienia odpowiednimi pyretroidami lub środkami fosforoorganicznymi. Larwy drugiego pryszczarka żerują pod korą pędów, powodując niszczenie tzw. łyka. Wizualnie są one niewielkie (do 2 mm) oraz różowo-żółte. Zwalczać je można na dwa sposoby. Mechanicznie, poprzez wycinanie porażonych pędów oraz chemicznie, stosując te same środki co w stosunku do jego liściowego odpowiednika, najlepiej o działaniu systemicznym. Z tym, że oprysku dokonuje się w okresie późniejszym a mianowicie po kwitnieniu. Ostatnim z omówionych przeze mnie szkodnikiem w tej gromadzie będzie przeziernik porzeczkowiec. Ten owad jest ćmą która składa jaja na pędach roślin, a z nich „powstają” larwy i to właśnie one, podobnie jak u wielu opisanych wcześniej owadach są najgroźniejsze i szkodliwe. Żerują one wewnątrz łodygi wyjadając korytarze. Powoduje to osłabnięcie rozwoju rośliny i w efekcie zamieranie pędów. Pędy stają się bardziej łamliwe. Charakterystycznymi objawami zaatakowania rośliny przez przeziernika porzeczkowca są wystające z pędu poczwarki oraz wytwarzane przez roślinę małe żółte listka. Z nazwy można domniemywać, iż atakują one tylko porzeczki, ale w rzeczywistości atakują również agrest, malinę a nawet jałowce.
Mięczaki – niejednokrotnie słyszy się powszechnie określenie „wolny jak ślimak” – jak sam tekst wskazuje dotyczy to kogoś kto jest powolny w tym co robi. Ślimaki są wprawdzie powolne w pokonywaniu odległości (choć nie tak wolne jak wszystkim się wydaje) ale jeśli już znajdą pożywienie to potrafią je naprawdę szybko spożytkować. Takim największym wyjadaczem wśród ślimaków jest pomrowik polny, który wyżera w liściach dziury oraz wyżerają je od boków. Cechą charakterystyczną ich dzieła jest pozostawiony na liściu śluz. Żerują one zwykle w nocy. Najwięcej ich występuje na obszarach cechujących się odpowiednio wysoką wilgotnością.
Na koniec ssaki , które kochamy i dobrowolnie przetrzymujemy, ale które mogą także uszkadzać nasze rośliny – psy i koty. Nasze „domowe” zwierzaki są nieraz równie groźnymi szkodnikami co żyjące na wolności, dzikie ssaki. Mocz psa jest bardzo szkodliwy zwłaszcza dla roślin ozdobnych. Jego toksyczny dla roślin skład powoduje usychanie obsikanych części roślin – dotyczy to męskiej części psów, które mają w zwyczaju znaczyć w ten sposób swój teren. Natomiast suki obsikują trawniki powodując usychanie trawy w miejscu oddania przez nie moczu. Psy także łamią rośliny podczas energicznego poruszania się po ogrodzie oraz wykopują rośliny i kopią w trawnikach. Koty natomiast może i nie sikają ale drapią drzewa (tzw. ostrzenie przez nie pazurków ), powodując na nich rany które są idealnym punktem ataku grzybów, wirusów, bakterii czy mniejszych szkodników roślin.